Περιγραφή του μαθήματος
Το αρχαίο ελληνικό δράμα είναι αναπόσπαστο κομμάτι της θεατρικής ζωής στην Ελλάδα και στην Κύπρο. Είμαστε λοιπόν, εκ των πραγμάτων, εξοικειωμένοι ως θεατές με αυτήν τη μορφή θεάτρου που γεννήθηκε και άνθισε πριν από είκοσι πέντε αιώνες στην αρχαία Αθήνα και αλλού. Ίσως όμως η εξοικείωση αυτή μας κάνει να παραβλέπουμε πόσο ριζικά διαφορετικό ήταν το αρχαίο θέατρο από το σύγχρονο, τόσο ως θέαμα όσο και ως βιωμένη εμπειρία. Το αρχαίο ελληνικό δράμα δεν εξαντλούνταν στο ολοκληρωμένο σκηνικό αποτέλεσμα που παρακολουθούσαν οι θεατές του θεάτρου, αλλά (τουλάχιστον στην Αθήνα του 5ου αιώνα) εντασσόταν σε ένα πλέγμα πολιτειακών και θρησκευτικών εκδηλώσεων με θεσμικό χαρακτήρα, στις οποίες συμμετείχαν κεντρικοί παράγοντες της αθηναϊκής πόλης-κράτους.
Σκοπός του μαθήματος «Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο και Δράμα» είναι να εισαγάγει το κοινό στην πολυδιάστατη φύση της αρχαίας ελληνικής θεατρικής ζωής. Τα θέματα που θα διερευνήσουμε περιλαμβάνουν τη χωροταξία του αρχαίου θεάτρου, τους συντελεστές του (συγγραφείς, υποκριτές, Χορό, χορηγούς, συντεχνίες κτλ.), το θεσμικό πλαίσιό του, το θεατρικό κοινό κ.ά. Κεντρική θέση στο μάθημά μας κατέχει, βεβαίως, η τραγωδία, η κωμωδία και το σατυρικό δράμα, τόσο του 5ου αιώνα όσο και μεταγενέστερων περιόδων. Θα εξετάσουμε τα γενικά χαρακτηριστικά αυτών των θεατρικών ειδών και θα μιλήσουμε για τους κυριότερους εκπροσώπους τους και για τα γνωρίσματα της θεατρικής γραφής τους. Επίσης, θα διερευνήσουμε τις σχέσεις ανάμεσα στην αρχαιοελληνική δραματουργία και στο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο της εποχής. Το μάθημά μας θα ολοκληρωθεί με την εξέταση μεταγενέστερων εξελίξεων (από τον 4ο αιώνα και εξής) στην τραγωδία και στην κωμωδία, ενώ θα ρίξουμε και μια σύντομη ματιά στην επιβίωση του αρχαίου δράματος στο νεότερο ελληνικό κράτος.
Διδάσκων
Βάιος Λιαπής
Ο Βάιος Λιαπής είναι Καθηγητής στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Θεατρικών Σπουδών του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου. Σπούδασε κλασική φιλολογία στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Γλασκώβης. Έχει διδάξει ως μέλος του ακαδημαϊκού προσωπικού στα Πανεπιστήμια Κύπρου, Μοντρεάλ και Πατρών και ως επισκέπτης καθηγητής στην École Normale Supérieure (Παρίσι). Έχει διατελέσει μέλος του Institute for Advanced Study (Princeton) και επισκέπτης ερευνητής στα Πανεπιστήμια του Princeton, του Cincinnati και του Toronto. Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες και άρθρα σχετικά με την τραγωδία του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ., την αρχαία ελληνική σοφιολογική γραμματεία, την αρχαία ελληνική θρησκεία, την επιβίωση της αρχαίας τραγωδίας στους νεότερους χρόνους κ.ά. Έχει τιμηθεί με το Κρατικό Βραβείο Απόδοσης Έργου της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας στα Νέα Ελληνικά για τη μετάφραση του Κύκλωπα του Ευριπίδη (εκδόσεις Κίχλη, 2016).
Εθελόντριες βοηθοί μαθήματος
- Λεμονιά Μανώλα (Lemonia9), Εκπαιδευτικός.
- Αργυρώ Παπαδημητροπούλου (Asimenia), Ιδιωτική υπάλληλος.
- Κατερίνα Πασίση (kpasisi), Eκπαιδευτικός-Kαθηγήτρια της ελληνικής ως ξένης γλώσσας.
Αξιολόγηση του μαθήματος από τους φοιτητές του
Κατά την πρώτη φορά που προσφέρθηκε το μάθημα, οι φοιτητές του (558 απαντήσεις) το αξιολόγησαν από τα ερωτηματολόγια εξόδου ως εξής:
Είστε ικανοποιημένος απ' αυτό που μάθατε σε σχέση μ' αυτό που περιμένατε;
Πολύ ικανοποιημένος: 78%
Ικανοποιημένος: 21%
Λίγο ικανοποιημένος: 1%
Έγραψαν για το μάθημα
Ένα μεγάλο ευχαριστώ και από μένα στον υπέροχο κ. Λιαπή. Το μάθημα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον και αυτό πρωτίστως οφείλεται στον Δάσκαλο, που εμπνέει και παρακινεί τους φοιτητές του να ασχοληθούν με το θέμα.
-Ελένη Π.
Έμαθα πολλά που δεν ήξερα για το αρχαίο θέατρο και αναθεώρησα γνώσεις που από ό,τι φαίνεται έχουν ξεπεραστεί, καθώς η επιστημονική έρευνα έχει φέρει στο φως νέα δεδομένα. Έτσι, για να μην τα μεταφέρουμε κι εμείς λάθος στους μαθητές μας. Απόλαυσα το ταξίδι στο αρχαίο θέατρο και την πορεία της επιβίωσής του. Σας ευχαριστώ πολύ!
-Ηλιάνα Κ.
Σας ευχαριστώ από καρδιάς για το υπέροχο μάθημα που μας χαρίσατε. Είστε ένας εκπληκτικός δάσκαλος με αμεσότητα και δοτικότητα.
-Κατερίνα Τ.
Ήταν ένα από τα καλύτερα μαθήματα που μας έχει προσφέρει το Mathesis! Ο κύριος Λιαπής, τον οποίο ομολογώ πως δεν ήξερα, ήταν για μένα αποκάλυψη! Ευχαριστώ από καρδιάς όσους/-ες εργαστήκατε για να μας δώσετε αυτό το άρτιο αποτέλεσμα!
-Σταύρος Γ.
Μια πολύ όμορφη εμπειρία και ενα σημαντικό ταξίδι στον κόσμο της γνώσης!
-Παναγιώτα Μ.
Ένα υπέροχο μάθημα, που δυστυχώς έφτασε στο τέλος του! Μια καινούργια οπτική, ξεχωριστή και αληθής, μακριά από στερεότυπα.
-Άννα Χ.
Σας ευχαριστώ από καρδιάς, κ. Λιαπή, για τον όμορφο δρόμο που περπατήσαμε με την καθοδήγησή σας.
-Ζωή Μ.
Μόνο ευγνωμοσύνη μπορεί να νιώσει και να εκφράσει κάποιος για την προσπάθεια, την υλοποίηση και το αποτέλεσμα αυτής της διαδρομής. Ευχαριστώ θερμά όλους τους συνεργάτες του Mathesis και τον κύριο Λιαπή για όσα μας προσφέρετε.
-Ελένη Σ.
Σας ευχαριστώ κι εγώ με τη σειρά μου κ. Καθηγητά για τις γνώσεις που μας προσφέρατε απλόχερα, με έναν τόσο ιδιαίτερο και απολαυστικό τρόπο.
-Ευστάθιος Σ.
Σας ευχαριστώ κι εγώ για το υπέροχο μάθημα που μας προσφέρατε. Ήταν το πρώτο που παρακολούθησα από το Μathesis και η εμπειρία ήταν υπέροχη.
-Μαρία Ε.
Ευχαριστώ απο καρδιάς για το υπέροχο ταξίδι στον κόσμο του θεάτρου. Ευχαριστώ τον καθηγητή κ. Λιαπή και το Μathesis. Aνυπομονώ και για άλλα μαθήματα που αφορούν το θέατρο.
-Αθηνά Κ.
Ένα μεγάλο ευχαριστώ τόσο για το υπέροχο ταξίδι στην αρχαία ελληνική δραματουργία, όσο –και πρωτίστως– για τον υπέροχο λόγο που αρθρώσατε. Ήταν ένα μάθημα πραγματικά πανεπιστημιακού επιπέδου.
-Ειρήνη Θ.
Εβδομάδα 1: Το αρχαίο δράμα: Ένας γνωστός άγνωστος
1.1 Το πλαίσιο του αρχαίου δράματος: Θρησκεία, θεσμοί, χωροταξία
1.1.1 Διαφορές του αρχαίου θέατρου από το σύγχρονο (Μέρος Α'): Θρησκευτικό, φυσικό και θεσμικό πλαίσιο
1.1.2 Διαφορές του αρχαίου θέατρου από το σύγχρονο (Μέρος Β'): Οργάνωση και εκτέλεση των παραστάσεων
1.1.3 Χωροταξία του αρχαίου θεάτρου (Μέρος Α')
1.1.4 Χωροταξία του αρχαίου θεάτρου (Μέρος Β'): H χαμηλή εξέδρα
1.1.5 Χωροταξία του αρχαίου θεάτρου (Μέρος Γ'): Mεταγενέστερες εξελίξεις
1.2 Η τέχνη του ηθοποιού: Τεχνικές πλευρές, οργάνωση, απήχηση
1.2.1 Ηθοποιοί: Iστορική επισκόπηση
1.2.2 Θίασοι, ηθοποιοί, θεατρική τέχνη
1.2.3 Οι Διονυσιακοί Τεχνίται
1.2.4 Το προσωπείο
1.2.5 Η υποκριτική τεχνική και το υποκριτικό ύφος στην αρχαιότητα
Εβδομάδα 2: Θεατρικοί αγώνες και διονυσιακές εορτές
2.1 Θέατρο και γιορτή
2.1.1 Οι θεατρικές εορτές της αρχαίας Αθήνας (Μέρος Α'): Τα Μεγάλα Διονύσια
2.1.2 Οι θεατρικές εορτές της αρχαίας Αθήνας (Μέρος Β'): Τα Μικρά Διονύσια, τα Λήναια, τα Ανθεστήρια
2.1.3 Οι θεατρικοί αγώνες και η επιλογή των νικητών
2.1.4 Το κοινό των θεατρικών παραστάσεων (Μέρος Α'): Η σύνθεση του κοινού
2.1.5 Το κοινό των θεατρικών παραστάσεων (Μέρος Β'): Η συμπεριφορά των θεατών· το θεωρικόν
2.2 Η καταγωγή του δράματος και η διονυσιακή λατρεία
2.2.1 Ο Αριστοτέλης για την καταγωγή του δράματος
2.2.2 Άλλες πηγές για την καταγωγή του δράματος· ο ρόλος του τελετουργικού θρήνου
2.2.3 Σύγχρονες θεωρίες για την καταγωγή του δράματος
2.2.4 Η διονυσιακή λατρεία
Εβδομάδα 3: Η τραγωδία του πέμπτου αιώνα: Γενικά χαρακτηριστικά. Ο Αισχύλος.
3.1 Η τραγωδία του 5ου αιώνα: Πολυσυλλεκτικότητα και φορμαλισμός
3.1.1 Η τραγωδία του 5ου αιώνα (Μέρος Α'): Ένα πολυσυλλεκτικό είδος
3.1.2 Η τραγωδία του 5ου αιώνα (Μέρος Β'): Ένα φορμαλιστικό είδος
3.1.3 Η τραγωδία του 5ου αιώνα (Μέρος Γ'): O ρόλος του Χορού
3.1.4 Η τραγωδία ως καθολικό καλλιτεχνικό έργο
3.1.5 Η αρχαία τραγωδία: Kείμενο και παράσταση
3.2 Η δραματουργία του Αισχύλου
3.2.1 Αισχύλος: Σύντομα βιογραφικά και εργογραφικά
3.2.2 Η κοσμοθεωρία της αισχυλικής δραματουργίας
3.2.3 Αισχύλος: Γλώσσα και ύφος
3.2.4 Αισχύλου Πέρσες
3.3 Η Ορέστεια του Αισχύλου
3.3.1 Αισχύλου Ορέστεια (Μέρος Α'): H γενεαλογία του κακού
3.3.2 Αισχύλου Ορέστεια (Μέρος Β'): Γλώσσα και ύφος
3.3.3 Αισχύλου Ορέστεια (Μέρος Γ'): Δραματικός τόπος και δραματικός χρόνος
Εβδομάδα 4: Οι δύο νεότεροι τραγικοί: Σοφοκλής και Ευριπίδης
4.1 Σοφοκλής
4.1.1 Σοφοκλής: Ένας αριστοτέχνης της σκηνής
4.1.2 Η θεολογία του Σοφοκλή και η επώδυνη μετάβαση από την άγνοια στη γνώση
4.1.3 Η δραματουργική τεχνική του Σοφοκλή: Οιδίπους Τύραννος
4.1.4 Οι δραματικοί χαρακτήρες του Σοφοκλή: Tο παράδειγμα της Αντιγόνης (Μέρος Α')
4.1.5 Οι δραματικοί χαρακτήρες του Σοφοκλή: Το παράδειγμα της Αντιγόνης (Μέρος Β')
4.2 Ευριπίδης
4.2.1 Ευριπίδης: Βιογραφικές και εργογραφικές πληροφορίες
4.2.2 Οι φλέβες των ανθρώπων, ένα δίχτυ των θεών: Ιππόλυτος και Μήδεια
4.2.3 Η δραματική τεχνική του Ευριπίδη: δράματα με διπλή περιπέτειαν (Ηρακλής, Ανδρομάχη)
4.2.4 Το πρόβλημα της θεοδικίας στον Ευριπίδη: Εκάβη, Ηλέκτρα
4.2.5 Απηχήσεις της σοφιστικής στον Ευριπίδη
4.2.6 Οι ιλαροτραγωδίες του Ευριπίδη (Ιφιγένεια η εν Ταύροις, Ελένη, Άλκηστη, Ίων)
Εβδομάδα 5: Το ιλαρό θέατρο — Μεταγενέστερες εξελίξεις στην τραγωδία — Επιβίωση του αρχαίου δράματος
5.1 Η αρχαία κωμωδία
5.1.1 Καταγωγή και χαρακτήρας της Παλαιάς Κωμωδίας
5.1.2 Ο Αριστοφάνης και η Παλαιά Κωμωδία
5.1.3 Το προσωπικό σκώμμα και η πολιτική σάτιρα στην Παλαιά Κωμωδία
5.1.4 Η Παλαιά Κωμωδία: Δομή και διάρθρωση
5.1.5 Η Παλαιά Κωμωδία: Γλώσσα και ύφος
5.1.6 Το τέλος της Παλαιάς Κωμωδίας
5.2 Μέση και Νέα Κωμωδία
5.2.1 Η Μέση Κωμωδία
5.2.2 Η Νέα Κωμωδία
5.2.3 Μένανδρος
5.2.4 Μίμος και παντόμιμος
5.2.5 Το σατυρικό δράμα
5.3 Μεταγενέστερες εξελίξεις στην τραγωδία. Επιβίωση του αρχαίου δράματος
5.3.1 Η μεταγενέστερη τραγωδία (Μέρος Α'): Συνθήκες, συγγραφείς, λογοτεχνικά περικείμενα
5.3.2 Η μεταγενέστερη τραγωδία (Μέρος Β'): Ρήσος, Αλεξάνδρα, Εξαγωγή
5.3.3 Η μεταγενέστερη τραγωδία (Μέρος Γ'): Η διεθνοποίηση του δράματος
5.3.4 Η επιβίωση του αρχαίου δράματος (Μέρος Α'): Νεότερη και σύγχρονη σκηνική πρόσληψη
5.3.5 Η επιβίωση του αρχαίου δράματος (Μέρος Β'): Νεότερη και σύγχρονη λογοτεχνική πρόσληψη
Το μάθημα απευθύνεται σε κάθε ενδιαφερόμενο πολίτη, μπορείτε δηλαδή να εγγραφείτε χωρίς να υπάρχει κάποιο προαπαιτούμενο.
Επίσης, είναι βιντεοσκοπημένο και ασύγχρονο. Μπορείτε, συνεπώς, να το παρακολουθήσετε στην πλατφόρμα μας τις ημέρες και ώρες που επιθυμείτε. Έχει διάρκεια πέντε εβδομάδων και κάθε εβδομάδα προστίθενται νέες ενότητες, τις οποίες μπορείτε –όπως αναφέραμε– να δείτε στο πρόγραμμά σας.
Εκτός από το διδακτικό του υλικό, το μάθημα περιλαμβάνει εβδομαδιαία τεστ και μία τελική εξέταση. Η συμπλήρωση των τεστ γίνεται και αυτή στο δικό σας πρόγραμμα, εντός κάποιων εβδομαδιαίων συνήθως προθεσμιών. Η συμμετοχή στα τεστ είναι βεβαίως στη δική σας ευχέρεια. Αν όμως επιθυμείτε την έκδοση βεβαίωσης επιτυχούς παρακολούθησης, θα χρειαστεί να συμμετάσχετε στο μεγαλύτερο μέρος του εξεταστικού του υλικού.
Τα μαθήματα του Mathesis προσφέρονται δωρεάν και έτσι θα συνεχίσουν. Μπορείτε να τα παρακολουθήσετε μέχρι τέλους και να συμμετάσχετε στα εβδομαδιαία τεστ και την τελική εξέταση. Εάν επιθυμείτε τη βεβαίωση επιτυχούς παρακολούθησης, θα σας ζητείται όμως ένα μικρό αντίτιμο –της τάξης των 20€– για την έκδοσή της, μετά την υποβολή της τελικής σας εξέτασης. Εάν δεν υποβάλετε την τελική σας εξέταση –ή αν την υποβάλετε, αλλά δεν περάσετε το μάθημα– δεν υπάρχει κάποια υποχρέωση πληρωμής.
Αν έχετε ήδη λογαριασμό στο Mathesis, αρκεί να συνδεθείτε στο Mathesis με το email που έχετε ήδη δηλώσει και, στη συνέχεια, να εγγραφείτε στο μάθημα. Αν δεν έχετε λογαριασμό στο Mathesis, θα χρειαστεί προηγουμένως να δημιουργήσετε έναν. Αν τυχόν χρειαστείτε βοήθεια για την εγγραφή σας στο μάθημα ή στην πλατφόρμα του Mathesis, μπορείτε να δείτε εδώ τις σχετικές οδηγίες.
Βιντεοσκόπηση: Δημήτρης Βουδούρης
Μοντάζ: Κατερίνα Λιγκοβανλή
Προγραμματισμός Ασκήσεων: Κατερίνα Λιγκοβανλή
Υποτιτλισμός: Εθελοντική ομάδα υποτιτλισμού από φοιτήτριες και φοιτητές του Mathesis
Η βιντεοσκόπηση πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 2019 στα studio του Mathesis στο Ηράκλειο.
