Περιγραφή του μαθήματος
Ένας μισαλλόδοξος ομιλητής έχει δικαίωμα να εκφράζεται δημόσια με εχθρότητα απέναντι σε άλλους; Μια χώρα που υπερασπίζεται το έδαφός της απέναντι σε μία στρατιωτική εισβολή οφείλει να σέβεται το δίκαιο του πολέμου; Έχει η κοινωνία το δικαίωμα να αφαιρεί τη ζωή ενός αμετανόητου εγκληματία; Και ένας βαριά άρρωστος άνθρωπος δικαιούται να τερματίσει τη δική του; Άραγε, είναι ηθικά σωστό να τρώμε ζώα;
Η εποχή μας είναι γεμάτη με ηθικά διλήμματα που δημιουργούν εντάσεις στον δημόσιο διάλογο. Η ηθική της τεχνητής νοημοσύνης, η βιοηθική, η κλωνοποίηση, τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης, η ηθική των επιχειρήσεων ακόμα και οι ερωτικές σχέσεις αποτελούν συχνά αντικείμενα έντονης συζήτησης, ενίοτε και φανατισμού.
Στο μάθημα αυτό, θα συζητήσουμε για ηθικά ζητήματα –σύγχρονα αλλά και διαχρονικά– «ρωτώντας» τη γνώμη φιλοσόφων όπως του Καντ, του Τζέρεμυ Μπένθαμ, του Τζον Στιούαρτ Μιλ και του Αριστοτέλη. Θα ακούσουμε τα επιχειρήματα των «αντίπαλων πλευρών», θα εξετάσουμε οπτικές που ενδεχομένως δεν είχαμε σκεφτεί ως τώρα, θα υπερασπιστούμε ορισμένες θέσεις μας και θα αμφισβητήσουμε ίσως κάποιες άλλες. Κυρίως όμως, μακριά από έτοιμες λύσεις, θα αφήσουμε τη φιλοσοφία να μας θυμίσει την ομορφιά της αναζήτησης απαντήσεων.
Διδάσκων
Στέλιος Βιρβιδάκης
O Στέλιος Βιρβιδάκης είναι ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ. Σπούδασε Φιλοσοφία στο EKΠΑ, το Πανεπιστημίο Paris I και το Πανεπιστήμιο Princeton.
Εχει διδάξει ως επισκέπτης καθηγητής στα Πανεπιστήμια Κύπρου, Rennes και Grenoble (Γαλλία), Keio (Ιαπωνία) και Wuhan (Kίνα).
Στις δημοσιεύσεις του περιλαμβάνονται η μονογραφία La robustesse du bien (Éditions Jacqueline Chambon, 1996) [σε εκτενέστερη ελληνική έκδοση, Η υφή της ηθικής πραγματικότητας (Leader Books, 2009)], εγχειρίδια για τη διδασκαλία της φιλοσοφίας στο Λύκειο και πολλά άρθρα σε διεθνή και ελληνικά επιστημονικά περιοδικά, σε συλλογικούς τόμους, πρακτικά συνεδρίων και φιλοσοφικά λεξικά, για θέματα κυρίως ηθικής φιλοσοφίας, γνωσιολογίας, φιλοσοφίας της θρησκείας και φιλοσοφίας της λογοτεχνίας.
Είναι διευθυντής της Συντακτικής Επιτροπής του φιλοσοφικού περιοδικού Δευκαλίων, μέλος της Διοικούσας Επιτροπής της FISP (Fédération internationale des sociétés philosophiques), μέλος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κοινοβουλίου (European Cultural Parliament) και του Διεθνούς Ινστιτούτου Φιλοσοφίας (Institut international de philosophie).
Aπό τη γαλλική κυβέρνηση, του έχει απονεμηθεί ο τίτλος του Chevalier dans l'ordre des Palmes Académiques.
Φιλική συμμετοχή στην ενότητα για την ηθική των επιχειρήσεων
Pingping Fu, Καθηγήτρια Οργανωσιακής Συμπεριφοράς στο Nottingham University Business School China (NUBS China)
Εθελόντριες βοηθοί μαθήματος
- Φώτω Καλογεροπούλου (fkalogeropoulou), Εργοθεραπεύτρια.
- Σοφία Ριζοπούλου (sOFIArIZOPOULOU), Αρχιτέκτονας, Υποψήφια Διδάκτωρ ΕΜΠ.
- Μαρία Σπανομίχου (Maria_Span), Πολιτική Επιστήμονας.
- Βασιλική Βρετού (Silka), Νομικός-Ειδική Επιστήμονας.
Αξιολόγηση του μαθήματος από τους φοιτητές του
Κατά την πρώτη φορά που προσφέρθηκε το μάθημα, οι φοιτητές του (249 απαντήσεις) το αξιολόγησαν από τα ερωτηματολόγια εξόδου ως εξής:
Είστε ικανοποιημένος απ' αυτό που μάθατε σε σχέση μ' αυτό που περιμένατε;
Πολύ ικανοποιημένος: 64%
Ικανοποιημένος: 30%
Λίγο ικανοποιημένος: 3%
Καθόλου ικανοποιημένος: 3%
Έγραψαν για το μάθημα
Ευχαριστώ πολύ που, εκτός από τις νέες γνώσεις που μου προσφέρατε, «τακτοποιήσατε» στο μυαλό μου και όσα ήδη γνώριζα και επιπλέον μου ενισχύσατε την τάση να ψάχνω και να ακούω προσεκτικά όσο γίνεται περισσότερες απόψεις, ώστε να συμπληρώνω, να τροποποιώ, να αλλάζω ή να ενδυναμώνω τη δική μου θέση.
-Ευαγγελία Π.
Ο κ. Βιρβιδάκης, άκρως κατανοητός και επικοινωνιακός στον λόγο του, μιλά πάντα απλά και στοχεύει στο να φέρει τον απλό ακροατή σε επαφή και ανάδραση με την «απροσπέλαστη» για πολλούς επιστήμη της φιλοσοφίας. Όλο το υλικό, οι διάφορες οπτικές γωνίες, οδηγούν στην πολύτιμη διαδικασία του συλλογισμού και της αναθεώρησης απόψεων, τη διεύρυνση των σκέψεων, την καλλιέργεια του ήθους και του ανθρωπισμού.
-Ελένη Λ.
Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον κ. Βιρβιδάκη για την εξαιρετική παρουσίαση του μαθήματος.
-Μαρία Ξ.
Ευχαριστώ πάρα πολύ για όλα. Η ομάδα του Mathesis καθώς και ο καθηγητής ήταν εξαιρετικοί.
-Γραμματική Τ.
Εβδομάδα 1: Ας μιλήσουμε για ηθική
1.1 Εισαγωγή
1.1.1 Ηθικοί προβληματισμοί
1.1.2 Βασικές έννοιες
1.1.3 Έλεγχος και δικαιολόγηση ηθικών πεποιθήσεων
1.1.4 Ωφελιμισμός
1.1.5 Η ηθική θεωρία του Καντ
1.1.6 Η αρετοκρατική προσέγγιση του Αριστοτέλη
1.1.7 Άλλες κανονιστικές ηθικές θεωρίες
1.1.8 Οι αρχές μιας σύνθετης θεωρίας
1.1.9 Εφαρμοσμένη ηθική
1.2 Θανατική ποινή
1.2.1 Η κατάσταση στην εποχή μας
1.2.2 Μεθοδολογία και επιχειρήματα υπέρ της θανατικής ποινής
1.2.3 Μερικά ακόμα επιχειρήματα υπέρ της θανατικής ποινής
1.2.4 Επιχειρήματα κατά της θανατικής ποινής
1.2.5 Αναφορές στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο – Συμπεράσματα
Εβδομάδα 2: Διλήμματα του αύριο
2.1 Τεχνητή νοημοσύνη
2.1.1 Προβληματισμοί και ανησυχίες
2.1.2 Φιλοσοφικά ερωτήματα
2.1.3 Ηθικά ζητήματα και κίνδυνοι
2.1.4 Φιλοσοφικά ερωτήματα στην επιστημονική φαντασία
2.1.5 Μηχανές με κανονιστικές θεωρίες;
2.1.6 Συμπεράσματα
2.2 Κλωνοποίηση
2.2.1 Ορισμοί
2.2.2 Η έννοια της θεραπευτικής κλωνοποίησης
2.2.3 Η έννοια της αναπαραγωγικής κλωνοποίησης
2.2.4 Επιχειρήματα υπέρ της ηθικής ορθότητας της κλωνοποίησης
2.2.5 Επιχειρήματα κατά της ηθικής ορθότητας της κλωνοποίησης, Μέρος Α’
2.2.6 Επιχειρήματα κατά της ηθικής ορθότητας της κλωνοποίησης, Μέρος Β’
2.2.7 Συμπεράσματα
Εβδομάδα 3: Διλήμματα του σήμερα
3.1 Ηθική περιβάλλοντος και ζώων
3.1.1 Ορισμοί – πραγματολογικά στοιχεία
3.1.2 Aνθρωποκεντρική, βιοκεντρική και οικοκεντρική ηθική και τα όρια της βαθιάς οικολογίας
3.1.3 Ηθικά επιχειρήματα για την προστασία του περιβάλλοντος
3.1.4 Η ηθική αντιμετώπιση των μη ανθρώπινων ζώων – Xoρτοφαγία και βιγκανισμός
3.1.5 Κανονιστικές θεωρίες και προστασία των ζώων
3.1.6 Ευημεριστικά και οικολογικά επιχειρήματα
3.1.7 Όρια και προοπτικές της ηθικής στάσης απέναντι στα ζώα
3.2 Ελευθερία έκφρασης και μισαλλόδοξος λόγος
3.2.1 Ορισμοί – πραγματολογικά στοιχεία και ιστορική θεώρηση
3.2.2 Τα επίπεδα της διαμάχης – κανονιστικές ηθικές θεωρίες
3.2.3 Αρχή της βλάβης και αρχή της προσβολής
3.2.4 Μορφές ελευθερίας της έκφρασης και ελευθερίας του λόγου
3.2.5 Συμπεράσματα – Η ανεκτικότητα και τα όριά της
Εβδομάδα 4: Ηθική σε δύσκολα μέρη
4.1 Ηθική του πολέμου
4.1.1 Oρισμοί
4.1.2 Ακραίες απόψεις για τον πόλεμο
4.1.3 Πότε και πώς να πολεμάμε;
4.1.4 Aναγκαίες συνθήκες για την ηθική διεξαγωγή ενός πολέμου
4.1.5 Χιροσίμα, Δρέσδη, Παλαιστίνη και Βιετνάμ
4.1.6 Ανορθόδοξοι πόλεμοι, γενοκτονίες και ανθρωπιστικές επεμβάσεις
4.1.7 Hθική κριτική της σύγχρονης τρομοκρατίας
4.1.8 Νοητικά πειραμάτα από τον κινηματογράφο
4.2 Ηθική των επιχειρήσεων
4.2.1 Εννοιολογική διερεύνηση
4.2.2 Ακραίες απόψεις για την ηθική στις επιχειρήσεις
4.2.3 Μπορεί να είναι ηθικός ο καπιταλισμός;
4.2.4 Διαστάσεις της ηθικής των επιχειρήσεων
4.2.5 Εταιρική κοινωνική ευθύνη
4.2.6 Ηθική της διαφήμισης και κακές πρακτικές
4.2.7 Συμπεράσματα
4.2.8 Kινέζικη επιχειρηματική ηθική – εισαγωγή (προαιρετικό βίντεο)
4.2.9 Kινέζικη επιχειρηματική ηθική, Μέρος Α’ (προαιρετικό βίντεο)
4.2.10 Kινέζικη επιχειρηματική ηθική, Μέρος Β’ (προαιρετικό βίντεο)
Εβδομάδα 5: Ηθική στον έρωτα και στον θάνατο
5.1 Ομόφυλα ζευγάρια
5.1.1 Εισαγωγή
5.1.2 Βιολογικό και κοινωνικό φύλο και ταυτότητα
5.1.3 Ακραίες, συντηρητικές και φιλελεύθερες τοποθετήσεις
5.1.4 Φιλελεύθερα επιχειρήματα
5.1.5 Συντηρητικά επιχειρήματα
5.1.6 Oι σχέσεις των ανθρώπων σε ένα φιλελεύθερο κράτος
5.1.7 Το ζήτημα της πορνείας
5.1.8 Συμπεράσματα
5.2 Ευθανασία
5.2.1 Eισαγωγή
5.2.2 Είδη ευθανασίας
5.2.3 Φιλελεύθερες και συντηρητικές τοποθετήσεις
5.2.4 Επιχειρήματα υπέρ της ευθανασίας
5.2.5 Επιχειρήματα κατά της ευθανασίας
5.2.6 Αληθινά και κινηματογραφικά παραδείγματα
5.2.7 Συμπεράσματα και προοπτικές
5.3 Κλείσιμο
5.3.1 Θεωρία, διαίσθηση και γνώση
5.3.2 Εξέλιξη της ηθικής των κοινωνιών
5.3.3 Tέχνη και ηθικοί προβληματισμοί
5.3.4 Βοηθητικές έννοιες και αρχές
5.3.5 Τι συζητήσαμε
5.3.6 Τι δε συζητήσαμε
5.3.7 Η ηθική φιλοσοφία στην πράξη
Το μάθημα απευθύνεται σε κάθε ενδιαφερόμενο πολίτη, μπορείτε δηλαδή να εγγραφείτε χωρίς να υπάρχει κάποιο προαπαιτούμενο.
Επίσης, είναι βιντεοσκοπημένο και ασύγχρονο. Μπορείτε, συνεπώς, να το παρακολουθήσετε στην πλατφόρμα μας τις ημέρες και ώρες που επιθυμείτε. Έχει διάρκεια πέντε εβδομάδων και κάθε εβδομάδα προστίθενται νέες ενότητες, τις οποίες μπορείτε –όπως αναφέραμε– να δείτε στο πρόγραμμά σας.
Εκτός από το διδακτικό του υλικό, το μάθημα περιλαμβάνει εβδομαδιαία τεστ και μία τελική εξέταση. Η συμπλήρωση των τεστ γίνεται και αυτή στο δικό σας πρόγραμμα, εντός κάποιων εβδομαδιαίων συνήθως προθεσμιών. Η συμμετοχή στα τεστ είναι βεβαίως στη δική σας ευχέρεια. Αν όμως επιθυμείτε την έκδοση βεβαίωσης επιτυχούς παρακολούθησης, θα χρειαστεί να συμμετάσχετε στο μεγαλύτερο μέρος του εξεταστικού του υλικού.
Τα μαθήματα του Mathesis προσφέρονται δωρεάν και έτσι θα συνεχίσουν. Μπορείτε να τα παρακολουθήσετε μέχρι τέλους και να συμμετάσχετε στα εβδομαδιαία τεστ και την τελική εξέταση. Εάν επιθυμείτε τη βεβαίωση επιτυχούς παρακολούθησης, θα σας ζητείται όμως ένα μικρό αντίτιμο –της τάξης των 20€– για την έκδοσή της, μετά την υποβολή της τελικής σας εξέτασης. Εάν δεν υποβάλετε την τελική σας εξέταση –ή αν την υποβάλετε, αλλά δεν περάσετε το μάθημα– δεν υπάρχει κάποια υποχρέωση πληρωμής.
Αν έχετε ήδη λογαριασμό στο Mathesis, αρκεί να συνδεθείτε στο Mathesis με το email που έχετε ήδη δηλώσει και, στη συνέχεια, να εγγραφείτε στο μάθημα. Αν δεν έχετε λογαριασμό στο Mathesis, θα χρειαστεί προηγουμένως να δημιουργήσετε έναν. Αν τυχόν χρειαστείτε βοήθεια για την εγγραφή σας στο μάθημα ή στην πλατφόρμα του Mathesis, μπορείτε να δείτε εδώ τις σχετικές οδηγίες.
Βιντεοσκόπηση: Έλενα Κολλάτου
Μοντάζ: Έλενα Κολλάτου
Προγραμματισμός Ασκήσεων: Ειρήνη Απέργη, Δημήτρης Βουδούρης
Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα
Η βιντεοσκόπηση πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 2024 στα studio του Mathesis στην Αθήνα.
Ως εικονίδιο του μαθήματος επιλέχθηκε μία δημιουργία του Cagkan Sayin, ⒸShutterstock.