Περιγραφή του μαθήματος
Το μάθημα αυτό επιχειρεί μια συστηματική αλλά προσιτή προσέγγιση της διαχρονικής σχέσης του ανθρώπου με τον ουρανό. Εξετάζει πώς το «γήινο σύμπαν», δηλαδή οι ανθρώπινες κοινωνίες και οι πολιτισμοί τους, προσπαθούν να κατανοήσουν τη δομή και τη λειτουργία του «ουράνιου σύμπαντος». Αφετηρία αποτελεί η ιδέα, διατυπωμένη χαρακτηριστικά από τον Carl Sagan, ότι ο άνθρωπος είναι το μέσο μέσω του οποίου το Σύμπαν παρατηρεί και μελετά τον εαυτό του. Παράλληλα, το μάθημα αντλεί έμπνευση από την εκπαιδευτική προσέγγιση του κ. Στέφανου Τραχανά στο βιβλίο του «Το αμάρτημα της Εύας», όπου η έμφαση δίνεται στην κατανόηση βασικών εννοιών μέσα από απλές αλλά ουσιαστικές συλλογιστικές διαδρομές.
Η προσέγγιση δεν περιορίζεται αυστηρά στην ιστορία της αστρονομίας ή στη σύγχρονη αστροφυσική. Αντίθετα, συνδυάζει διάφορα στοιχεία τους αλλά και βασική γεωμετρία. Από τις πρώτες ουράνιες παρατηρήσεις με γυμνό μάτι και τη μετάβαση στην εποχή του τηλεσκοπίου, έως βασικές εφαρμογές της Ευκλείδειας Γεωμετρίας, το μάθημα καταλήγει σε μια εισαγωγική ματιά στη σύγχρονη αστροφυσική.
Σκοπός του μαθήματος είναι να αναδείξουμε κάποια από τα βασικότερα στοιχεία του ανθρώπινου αστρονομικού ταξιδιού από τις απαρχές παρατήρησης του ουρανού από τον προϊστορικό άνθρωπο μέχρι τη σύγχρονη επιστήμη, η οποία χρησιμοποιεί επίγεια και διαστημικά τηλεσκόπια.
Εβδομάδα 1: Πρώιμη παρατήρηση του ουρανού – Αντίληψη περί νομοτελούς φύσης
1.1 Εισαγωγή
1.1.1 Εισαγωγή του μαθήματος
1.1.2 Εισαγωγή στην 1η εβδομάδα
1.2 Μνημεία, Ημερολόγια, Μέτρηση του Χρόνου και Πλοήγηση από διάφορους πολιτισμούς
1.2.1 Μνημεία
1.2.2 Ημερολόγια
1.2.3 Πλοήγηση
1.2.4 Αρχαία αστρονομία
1.3 Αστρονομία γυμνού οφθαλμού
1.3.1 Εισαγωγή
1.3.2 Τι βλέπει κάποιος αγναντεύοντας τον ουρανό;
1.3.3 Τι είναι πλανήτης και τι είναι άστρο;
1.3.4 Πώς τα ξεχωρίζουμε με γυμνό μάτι;
1.3.5 Μπορώ να προβλέψω την παρουσία τους στον ουρανό;
1.3.6 Τι είναι αστερισμός;
1.3.7 Σημαντικοί αστερισμοί και οι επικρατέστεροι μύθοι τους
1.3.8 Δέκα χαρακτηριστικά άστρα ορατά με γυμνό μάτι
1.3.9 Εμπειρικά μέσα μέτρησης του ουρανού
1.3.10 Από τον ουρανό που βλέπουμε στον ουρανό που εξερευνούμε
Εβδομάδα 2: Ο Γαλιλαίος και τα πρώτα βήματα της Αστρονομίας με τηλεσκόπιο
2.1 Εισαγωγή
2.1.1 Ο Γιοχάνες Κέπλερ και η ανακάλυψη των νόμων των πλανητικών κινήσεων
2.1.2 Ο Γαλιλαίος και το νέο βλέμμα προς τον ουρανό
2.2 Το ανάγλυφο της Σελήνης και η μέτρηση του ύψους των βουνών της
2.2.1 Εισαγωγή
2.2.2 Η γεωμετρική μέθοδος πίσω από τη μέτρηση ύψους
2.2.3 Καινοτομία και αντίκτυπος της μεθόδου
2.2.4 Σύγχρονες τεχνικές μέτρησης
2.2.5 Μέτρηση των υψών με τη χρήση ψηφιακών εργαλείων και τη μέθοδο του Γαλιλαίου
2.3 Ο Δίας και τα τέσσερα μεγαλύτερα φεγγάρια του
2.3.1 Εισαγωγή
2.3.2 Το χρονικό των παρατηρήσεων
2.3.3 Τα στάδια της επιστημονικής μεθόδου από τον Γαλιλαίο
2.3.4 Σύγχρονες διαστημικές αποστολές μελέτης του δίιου συστήματος
2.3.5 Μελέτη των κινήσεων των δορυφόρων και της περιοδικότητάς τους με ψηφιακά εργαλεία
2.4 Οι φάσεις της Αφροδίτης
2.4.1 Εισαγωγή
2.4.2 Το χρονικό των παρατηρήσεων
2.4.3 Η σημασία των παρατηρήσεων και η γεωμετρία των εσωτερικών τροχιών
2.4.4 Παρατηρησιακά δεδομένα μετά την εποχή Γαλιλαίου και σύγχρονες αποστολές μελέτης του πλανήτη
2.4.5 Μελέτη των κινήσεων και των φάσεων της Αφροδίτης με ψηφιακά εργαλεία
2.5 Οι δακτύλιοι του Κρόνου
2.5.1 Εισαγωγή
2.5.2 Το χρονικό των παρατηρήσεων
2.5.3 Σύγχρονες παρατηρήσεις και ευρήματα
2.5.4 Η σημασία των παρατηρήσεων και η αποκάλυψή τους μέσω ψηφιακών και οπτικών μέσων
2.5.5 Από τις παρατηρήσεις του Γαλιλαίου στη μαθηματική θεμελίωση του Νεύτωνα
Εβδομάδα 3: Αξιοσημείωτες ανακαλύψεις της Σύγχρονης Αστροφυσικής σε γνωστούς αστερισμούς
3.1 Εισαγωγή
3.1.1 Γέννηση της Αστροφυσικής
3.2 Ωρίωνας: μια αστρική παιδική χαρά
3.2.1 Εισαγωγή – Από τα άστρα ως σημεία φωτός στα άστρα ως φυσικά εργαστήρια
3.2.2 Ο Ωρίωνας και το νεφέλωμά του
3.3 Pulsar και έκρηξη υπερκαινοφανούς στον Ταύρο
3.3.1 Pulsar και έκρηξη υπερκαινοφανούς στον Ταύρο
3.4 Γαλαξίες στην Παρθένο: από τα νεφελώματα στο εξωγαλαξιακό Σύμπαν
3.4.1 Εισαγωγή
3.4.2 Από τους καταλόγους νεφελωμάτων στα πρώτα ερωτήματα
3.4.3 Tο σημείο καμπής στον 20ο αιώνα
3.4.4 Η Παρθένος ως εργαστήριο εξωγαλαξιακής αστροφυσικής
3.4.5 Ο ρόλος του Μ87 και η νέα κοσμική εικόνα3.4.6 Από την Παρθένο στη σύγχρονη κοσμολογία
3.5 Υπερμεγέθεις Μελανές Οπές: Από τη Βαρύτητα των Άστρων στους Πυρήνες των Γαλαξιών
3.5.1 Εισαγωγή
3.5.2 Πότε και πού τις συναντάμε;
3.5.3 Όταν μια μελανή οπή «τρέφεται»
3.5.4 Χαρακτηριστικές υπερμεγέθεις μελανές οπές
3.5.5 Η κοσμική σημασία τους
3.6 Κοσμολογική προοπτική και επίλογος: από τον ένα ουρανό στους αμέτρητους κόσμους
3.6.1 Κοσμολογική προοπτική και επίλογος: από τον ένα ουρανό στους αμέτρητους κόσμους
Το μάθημα απευθύνεται σε κάθε ενδιαφερόμενο πολίτη, μπορείτε δηλαδή να εγγραφείτε χωρίς να υπάρχει κάποιο προαπαιτούμενο.
Επίσης, είναι βιντεοσκοπημένο και ασύγχρονο. Μπορείτε, συνεπώς, να το παρακολουθήσετε στην πλατφόρμα μας τις ημέρες και ώρες που επιθυμείτε. Έχει διάρκεια τριών εβδομάδων και κάθε εβδομάδα προστίθενται νέες ενότητες, τις οποίες μπορείτε, όπως αναφέραμε, να δείτε στο πρόγραμμά σας.
Πέρα από το διδακτικό υλικό, το μάθημα περιλαμβάνει εβδομαδιαία τεστ και μία τελική εξέταση. Η συμπλήρωση των τεστ γίνεται και αυτή στο δικό σας πρόγραμμα, εντός κάποιων εβδομαδιαίων συνήθως προθεσμιών. Η συμμετοχή στα τεστ είναι βεβαίως στη δική σας ευχέρεια. Αν όμως επιθυμείτε την έκδοση βεβαίωσης επιτυχούς παρακολούθησης, θα χρειαστεί να συμμετάσχετε στην τελική εξέταση και στα περισσότερα τουλάχιστον τεστ.
Τα μαθήματα του Mathesis προσφέρονται δωρεάν και έτσι θα συνεχίσουν. Μπορείτε να τα παρακολουθήσετε μέχρι τέλους και να συμμετάσχετε στα εβδομαδιαία τεστ και την τελική εξέταση. Εάν επιθυμείτε τη βεβαίωση επιτυχούς παρακολούθησης, θα σας ζητείται όμως ένα μικρό αντίτιμο –της τάξης των 20€– για την έκδοσή της, μετά την υποβολή της τελικής σας εξέτασης/εργασίας. Εάν δεν υποβάλετε την τελική σας εξέταση –ή αν την υποβάλετε, αλλά δεν περάσετε το μάθημα– δεν υπάρχει κάποια υποχρέωση πληρωμής.
Αν έχετε ήδη λογαριασμό στο Mathesis, αρκεί να συνδεθείτε στο Mathesis με το email που έχετε ήδη δηλώσει και, στη συνέχεια, να εγγραφείτε στο μάθημα. Αν δεν έχετε λογαριασμό στο Mathesis, θα χρειαστεί προηγουμένως να δημιουργήσετε έναν. Αν τυχόν χρειαστείτε βοήθεια για την εγγραφή σας στο μάθημα ή στην πλατφόρμα του Mathesis, μπορείτε να δείτε εδώ τις σχετικές οδηγίες.
Βιντεοσκόπηση: Νίκος Γκικόπουλος
Μοντάζ: Έλενα Κολλάτου
Προγραμματισμός ασκήσεων: Δανάη Ποκομπέλλι
Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα
Η βιντεοσκόπηση πραγματοποιήθηκε τον χειμώνα 2025-2026 στα studio του Mathesis στο Ηράκλειο.
Ως εικονίδιο του μαθήματος επιλέχθηκε μία φωτογραφία του Γιώργου Τριβυζαδάκη που απεικονίζει το Αστεροσκοπείο Σκίνακα
