Ευχαριστίες
Η δημιουργία του παρόντος μαθήματος στηρίχθηκε σε δωρεά της κας Αθηνάς Φωτιάδου-Μητσούλη. Εκφράζουμε την ευγνωμοσύνη μας προς την κα Αθηνά Φωτιάδου-Μητσούλη για τη γενναιόδωρη υποστήριξή της στο έργο και τον σκοπό του Mathesis.
Περιγραφή του μαθήματος
Στο μάθημα αυτό θα ασχοληθούμε με την Πηνελόπη, τη γνωστή μας μυθική ηρωίδα, τη σύζυγο του Οδυσσέα.
Θα μας απασχολήσει κυρίως η Πηνελόπη των δύο τελευταίων αιώνων. Αλλά μια σύντομη αναδρομή θα δείξει την ηρωίδα μας και στις προηγούμενες ζωές της, από τότε που τη συνέλαβε ως μορφή ο Όμηρος. Έτσι θα δούμε πώς οι αιώνες άλλοτε την εξύμνησαν και άλλοτε την λοιδώρησαν. Κάποτε κιόλας την εξαφάνισαν‧ ουδείς ενδιαφερόταν να ασχοληθεί μαζί της.
Στα τελευταία διακόσια χρόνια πάντως, από τα μέσα περίπου του 19ου αιώνα, η Πηνελόπη έχει μια αρκετά πλούσια παρουσία στη λογοτεχνία και στην τέχνη γενικότερα. Θα την βρούμε σε ποικίλους ρόλους, και κάθε φορά ο ρόλος που θα της δίνουν οι καλλιτέχνες –άνδρες και γυναίκες– θα λέει κάτι για τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία, για τον γάμο, για την ανάπτυξη των γυναικείων διεκδικήσεων, την αντίδραση των ανδρών αλλά και τη βοήθεια που πολλές φορές αυτοί παρέχουν.
Η Πηνελόπη είναι αντιπροσωπευτική, επειδή θεωρείται η μέση γυναίκα, η γυναίκα της καθημερινότητας, η γήινη όψη του γυναικείου φύλου, η γυναίκα-σύζυγος.
Πιστή σύζυγος. Έτσι το θέλει ο μύθος. Όμως θα την συναντήσουμε και άπιστη, καθώς οι λογοτέχνες συχνά αρέσκονται στις ανατροπές. Άλλοτε πάλι η Πηνελόπη, η ακίνητη υφάντρα στον αργαλειό, θα μεταμορφωθεί σε ταξιδεύτρια, κι η Πηνελόπη που κλαίει στη γωνιά της θα φτάσει σε ορισμένα έργα να διοικεί την Ιθάκη.
Θα παρακολουθήσουμε λοιπόν τις μεταμορφώσεις της, στη λογοτεχνία, αλλά και στο τραγούδι, στο θέατρο και στον κινηματογράφο, γνωρίζοντας Ελληνίδες, Βαλκάνιες, Δυτικοευρωπαίες και Αμερικάνες Πηνελόπες.
Η Πηνελόπη θα μας δώσει το ωραίο ταξίδι. Ένα ταξίδι, μάλιστα, σε μια Ιθάκη που καθόλου φτωχική δεν είναι!
Το μάθημα στηρίζεται στο βιβλίο της Αγγέλας Καστρινάκη Μίλα, Πηνελόπη! Λογοτεχνικές μεταμορφώσεις της μυθικής ηρωίδας στην Ελλάδα και τον Δυτικό κόσμο από τον 19ο αιώνα ώς τις μέρες μας (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2023).
Διδάσκουσα
Αγγέλα Καστρινάκη
Η Αγγέλα Καστρινάκη είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης και πεζογράφος. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1961 και σπούδασε φιλολογία στο Α.Π.Θ., όπου εκπόνησε και τη διατριβή της.
Τον Μάιο του 2023 κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης το βιβλίο της Μίλα, Πηνελόπη! Λογοτεχνικές μεταμορφώσεις της μυθικής ηρωίδας στην Ελλάδα και τον Δυτικό κόσμο, από τον 19ο αιώνα ώς τις μέρες μας.
Έχει εκδώσει επίσης τις επιστημονικές μελέτες Οι περιπέτειες της νεότητας: η αντίθεση των γενεών στην ελληνική πεζογραφία, Η φωνή του γενέθλιου τόπου, Η λογοτεχνία στην ταραγμένη δεκαετία 1940-1950. Η τελευταία απέσπασε το Κρατικό βραβείο δοκιμίου για το 2005.
Στη σειρά «Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις» των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, την οποία διευθύνει, κυκλοφορούν σε δική της επιμέλεια η Κερένια κούκλα του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου, πέντε ερωτικά διηγήματα του Παπαδιαμάντη υπό τον τίτλο Ήτον πνοή, ίνδαλμα αφάνταστον, όνειρον…, και το Λεμονοδάσος του Κοσμά Πολίτη. Τα έργα συνοδεύονται από εκτενείς μελέτες της ίδιας.
Έχει δημοσιεύσει πλήθος άρθρων για την ελληνική λογοτεχνία των δύο τελευταίων αιώνων και για τη σχέση της με τα ιδεολογικά ρεύματα κάθε εποχής (Ραγκαβής, Βιζυηνός, Καζαντζάκης, Γαλάτεια Καζαντζάκη, Τερζάκης, πεζογράφοι της δεκαετίας του 1960 κ.ά.), έχει μελετήσει από τη σκοπιά της λογοτεχνικής παραγωγής τις επιπτώσεις της ήττας του 1897, τη Μικρασιατική Καταστροφή και την κρίση του κοινοβουλευτισμού στον μεσοπόλεμο, ενώ έχει ασχοληθεί και με τη συγκριτική γραμματολογία μελετώντας την πρόσληψη στην Ελλάδα του Χάμσουν, του Ντ’ Αννούντσιο κ.ά..
Η λογοτεχνική παραγωγή της συνίσταται σε τέσσερις συλλογές διηγημάτων (η μία υπό τον τίτλο Εκδοχές της Πηνελόπης), ένα βιβλίο με αυτοβιογραφικά δοκίμια, το μυθιστόρημα Έρωτας στον καιρό της ειρωνείας, καθώς και τα αυτοβιογραφικά αφηγήματα για τη Μεταπολίτευση Και βέβαια αλλάζει! και Κάτι ν’ αλλάξει! Μα πώς;. Διηγήματά της έχουν μεταφραστεί σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες. Έχει γράψει επίσης ένα θεατρικό έργο, το 6 γαλάζια μολύβια για τη Σμύρνη, που αφορά τη ζωή του Κοσμά Πολίτη σε σχέση με τη Μικρασιατική Καταστροφή (παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Φιλίππων το 2022).
Αρθρογραφεί σε διάφορες εφημερίδες (Τα Νέα, Η Καθημερινή, κ.ά.) και περιοδικά (Νέα Εστία, Θέματα Λογοτεχνίας, The Books’ Journal κ.ά.)
Έχει διατελέσει Πρόεδρος του Τμήματος Φιλολογίας και Κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Εθελόντριες βοηθοί μαθήματος
Λεμονιά Μανώλα (Lemonia9), Εκπαιδευτικός.
Αργυρώ Παπαδημητροπούλου (Asimenia), Ιδιωτική υπάλληλος.
Κατερίνα Πασίση (kpasisi), Eκπαιδευτικός, Kαθηγήτρια της ελληνικής ως ξένης γλώσσας.
Αξιολόγηση του μαθήματος από τους φοιτητές του
Κατά την πρώτη φορά που προσφέρθηκε το μάθημα, οι φοιτητές του (228 απαντήσεις) το αξιολόγησαν από τα ερωτηματολόγια εξόδου ως εξής:
Είστε ικανοποιημένος απ' αυτό που μάθατε σε σχέση μ' αυτό που περιμένατε;
Πολύ ικανοποιημένος: 71%
Ικανοποιημένος: 26%
Λίγο ικανοποιημένος: 3%
Εβδομάδα 1: Η Πηνελόπη από τα αρχαία χρόνια έως τις αρχές του 20ού αιώνα: Σεβάσμια, εξαφανισμένη, σκανδαλώδης
1.1 Η Πηνελόπη στους αιώνες: σύντομο ιστορικό
1.1.1 Εισαγωγή
1.1.2 Ιστορικό σε μεγάλη συντομία: η Αρχαιότητα
1.1.3 Ιστορικό σε μεγάλη συντομία: Μέσοι χρόνοι, Αναγέννηση... ώς τον 19ο αιώνα
1.1.4 Και σήμερα τι;
1.2 Από την εξαφάνιση στις πρώτες (επαν)εμφανίσεις
1.2.1 Εξαφανισμένη/υποβαθμισμένη
1.2.2 Πρώτες (επαν)εμφανίσεις
1.2.3 Η ρηξικέλευθη Τζεμάιμα
1.2.4 Η ηρωίδα της αρετής και της τιμής
1.2.5 Μικρή παρέκβαση: Η Φιλόκαλος Πηνελόπη
1.3 Το σκάνδαλο
1.3.1 Flirtation ή ερωτοπαιδιά
1.3.2 Ποιος διέσπειρε πρώτος τις σκανδαλώδεις ειδήσεις;
1.3.3 Να ταξιδεύουμε είναι ανάγκη, να ζούμε όχι
1.3.4 Από την πύλη της Παρακμής
1.3.5 Το αιώνιο θήλυ
1.3.6 Με την ψυχρή λαγνεία της
1.3.7 Η πρώτη δυναμική Πηνελόπη καμωμένη από γυναίκα
1.3.8 Μια αδύνατη απομυθοποίηση
Εβδομάδα 2: Η Πηνελόπη στον Μεσοπόλεμο: Δεν είμαι εγώ η Πηνελόπη της αρχαίας Ελλάδας!
2.1 Προσδοκίες και φόβοι
2.1.1 Η εργαζόμενη γυναίκα και ο «εξανθρωπισμός» της Πηνελόπης
2.1.2 Ε συ, γυναίκα, στη γωνιά στριμώξου!
2.1.3 Ο διασημότερος (μετά τον ομηρικό) Οδυσσέας και η πληθωρική του Πηνελόπη
2.1.4 Ικανοποιημένη, αναπαυόμενη, χορτάτη από σπέρμα
2.1.5 Τους εδέχθην, με κλειστά πάντοτε τα μάτια
2.2 Γυναικείες αντιδράσεις
2.2.1 Σ’ ύπνο βαθύ το μέτωπο έχεις γύρει
2.2.2 Στην κουνιστή πολυθρόνα
2.2.3 Ενώ τα μάτια σφούγγιζα στην άκρη της ποδιάς μου
2.2.4 Στον δρόμο για το φως
2.3 Άπιστες συμπαθητικές, αντιπαθητικές και αμφιλεγόμενες
2.3.1 Θεμέλιο του γάμου είναι η απιστία
2.3.2 Ο δράκος και η νοικοκερά
2.3.3 Αριστερές αμφιθυμίες
Εβδομάδα 3: Η Πηνελόπη στον μεταπολεμικό κόσμο: Προς την αφύπνιση
3.1 Δυναμική, καταπιεστική, κι έπειτα πάλι απούσα
3.1.1 Νέα δικαιώματα, νέες τάσεις
3.1.2 Η πρώτη Πηνελόπη επιχειρηματίας
3.1.3 Κινηματογραφικές διορθώσεις
3.1.4 Πώς τόλμησες να χύσεις τόσο αίμα μες στο σπίτι μου!
3.1.5 Καταπιεστική
3.1.6 Νέα εξαφάνιση της Πηνελόπης
3.2 Προς μια νέα ζωτικότητα
3.2.1 Προεόρτια
3.2.2 Η Πηνελόπη «τεντώνει τόξα»
3.2.3 Η Πηνελόπη βγαίνει στον πόλεμο
3.2.4 Φύση-Μεγάλη Θεά
3.2.5 Η Πηνελόπη στον παράδεισο της μητριαρχίας
3.3 Εντός και εκτός χρόνου
3.3.1 Κοσμολογικές μετατοπίσεις
3.3.2 Ιθάκη τραχιά, άνυδρη, απομονωμένη
3.3.3 Οι καγκελωτές σκιές, τα κόκκινα πουλιά
Εβδομάδα 4: Η Πηνελόπη φεμινίστρια
4.1 Η Πηνελόπη διεκδικεί την ανεξαρτησία της
4.1.1 Εισαγωγή: Γυναίκα δεν γεννιέσαι, γίνεσαι
4.1.2 Ένα δικό της σπίτι – γυρισμός υπό όρους
4.1.3 Διαζύγιο;
4.1.4 Ναι, διαζύγιο!
4.2 Η Πηνελόπη καλλιτέχνης
4.2.1 Εισαγωγή
4.2.2 Tα σκόρπια χαρτιά της Πηνελόπης
4.2.3 Η αποκατάσταση της ύφανσης
4.2.4 Μολονότι ο Πλάτων
4.2.5 Ερωτευμένη με τη μοναξιά
4.2.6 Έμφαση σε μιας γυναίκας το χαμόγελο
4.3 Συμφιλιώσεις
4.3.1 Εισαγωγή
4.3.2 Ένας εντελώς συνηθισμένος γάμος
4.3.3 Ένας ήρωας νοικοκύρης με μια πολύ σικάτη σύζυγο
4.3.4 Ελένη ή Πηνελόπη;
4.3.5 Πηνελόπη-ήλιος
4.3.6 Όχι, φίλοι μου ναυτικοί, δεν θα έρθω μαζί σας
Εβδομάδα 5: Η Πηνελόπη στον 21ο αιώνα: το ταξίδι, οι θεραπαινίδες, τα δάκρυα
5.1 Η Πηνελόπη ταξιδεύτρια
5.1.1 Μπορεί αλήθεια η Πηνελόπη να ταξιδεύσει;
5.1.2 Η μεταφορά: φαντασιακά ταξίδια στην τέχνη
5.1.3 Το ταξίδι γίνεται κυριολεξία, αρχικά με αστερίσκους
5.1.4 Λέω να σχεδιάσω εγώ μια κρουαζιέρα
5.1.5 Αμφίθυμοι Οδυσσείς: Πηνελόπη-Ξανθίππη
5.1.6 Καράβι γίνε, να γινώ εγώ λιμάνι
5.1.7 Και κάποιες τάσεις αυτοεγκλεισμού
5.2 Η ανάδυση των θεραπαινίδων
5.2.1 Εισαγωγή
5.2.2 Με τη θηλιά γύρω από το λαιμό τους
5.2.3 Πηνελοπιάδα
5.3 Νέες οπτικές
5.3.1 Η «ποιητική» της Πηνελόπης
5.3.2 Η ποιητική της ομοφροσύνης
5.3.3 Θα ’θελα να τον αγαπά τον άνδρα μέσα στη γύμνια του
5.3.4 Από κοινού στην Ιθάκη
5.4 Τα δάκρυα της Πηνελόπης
5.4.1 Τα δάκρυα στο ομηρικό κείμενο
5.4.2 Τρεις άνδρες για τα δάκρυα της Πηνελόπης
5.4.3 Παρακαλώ, γυναίκες, μην κλαίτε!
5.4.4 Τα κοινά δάκρυα
Το μάθημα αυτό μπορείτε να το παρακολουθήσετε στον δικό σας ρυθμό. Αυτό σημαίνει πως όλα τα βίντεο και τα βαθμολογούμενα τεστ είναι ήδη διαθέσιμα. Συνεπώς, έχετε τη δυνατότητα να παρακολουθήσετε τις διαλέξεις και να υποβάλετε τα τεστ σε όποιον χρόνο εσείς επιλέξετε από την επίσημη ημερομηνία έναρξης του μαθήματος έως και την ημερομηνία λήξης του, στις 30 Σεπτεμβρίου.
Το μάθημα απευθύνεται σε κάθε ενδιαφερόμενο πολίτη, μπορείτε δηλαδή να εγγραφείτε χωρίς να υπάρχει κάποιο προαπαιτούμενο.
Επίσης, είναι βιντεοσκοπημένο και ασύγχρονο. Μπορείτε, συνεπώς, να το παρακολουθήσετε στην πλατφόρμα μας τις ημέρες και ώρες που επιθυμείτε. Έχει διάρκεια πέντε εβδομάδων, τις οποίες μπορείτε να δείτε στο πρόγραμμά σας.
Πέρα από το διδακτικό υλικό, το μάθημα περιλαμβάνει εβδομαδιαία τεστ και μία τελική εξέταση. Η συμπλήρωση των τεστ γίνεται και αυτή στο δικό σας πρόγραμμα και είναι βεβαίως στη δική σας ευχέρεια. Αν όμως επιθυμείτε την έκδοση βεβαίωσης επιτυχούς παρακολούθησης, θα χρειαστεί να συμμετάσχετε στην τελική εξέταση και στα περισσότερα τουλάχιστον τεστ.
Τα μαθήματα του Mathesis προσφέρονται δωρεάν και έτσι θα συνεχίσουν. Μπορείτε να τα παρακολουθήσετε μέχρι τέλους και να συμμετάσχετε στα εβδομαδιαία τεστ και την τελική εξέταση. Εάν επιθυμείτε τη βεβαίωση επιτυχούς παρακολούθησης, θα σας ζητείται όμως ένα μικρό αντίτιμο –της τάξης των 20€– για την έκδοσή της, μετά την υποβολή της τελικής σας εξέτασης. Εάν δεν υποβάλετε την τελική σας εξέταση –ή, αν την υποβάλετε, αλλά δεν περάσετε το μάθημα– δεν υπάρχει κάποια υποχρέωση πληρωμής.
Αν έχετε ήδη λογαριασμό στο Mathesis, αρκεί να συνδεθείτε στο Mathesis με το email που έχετε ήδη δηλώσει και, στη συνέχεια, να εγγραφείτε στο μάθημα. Αν δεν έχετε λογαριασμό στο Mathesis, θα χρειαστεί προηγουμένως να δημιουργήσετε έναν. Αν τυχόν χρειαστείτε βοήθεια για την εγγραφή σας στο μάθημα ή στην πλατφόρμα του Mathesis, μπορείτε να δείτε εδώ τις σχετικές οδηγίες.
Βιντεοσκόπηση: Νίκος Γκικόπουλος
Μοντάζ: Δημήτρης Βουδούρης
Προγραμματισμός Ασκήσεων: Ειρήνη Απέργη, Δημήτρης Βουδούρης
Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα
Η βιντεοσκόπηση πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 2023 στα studio του Mathesis στο Ηράκλειο.
Ως εικονίδιο του μαθήματος επιλέχθηκε ο πίνακας του David Ligare, Πηνελόπη. © Crocker Art Museum, Sacramento, California.
Έγραψαν για το μάθημα
Εξαιρετικό μάθημα, βασισμένο στην πλατιά και δόκιμη έρευνα της καθηγήτριάς μας, μας κράτησε σε εγρήγορση μέχρι τέλους. Ευχαριστούμε θερμά για όλα όσα μοιραστήκατε απλόχερα και για τους προβληματισμούς που αναπόφευκτα θέσατε ώστε όλο αυτό να έχει μια συνέχεια από τον καθένα, την καθεμιά μας ξεχωριστά.
-Άννα Κ.
Πρωτότυπο και εξαιρετικά ενδιαφέρον το θέμα της έρευνας και πλήθος οι "διεγερτικές" παρατηρήσεις της καθηγήτριας που δραστηριοποίησαν τη σκέψη μας.
-Έφη Β.
Ευχαριστώ για το πολύ όμορφο πρόγραμμα και για την άψογη οργάνωσή του. Προσωπικά δεν γνώριζα ότι μετά την Οδύσσεια του Ομήρου τόσοι πολλοί συγγραφείς Έλληνες και ξένοι ασχολήθηκαν με το συγκεκριμένο θέμα.
-Μαρία Ζ.
Ολοκληρώνοντας αυτή την εμπειρία, θα ήθελα με τη σειρά μου να ευχαριστήσω την κυρία Αγγέλα Καστρινάκη για το μοίρασμα μαζί μας μιας τόσο δύσκολης και πολύτιμης προσωπικής της έρευνας και καταγραφής.
-Κωνσταντίνα Λ.
Ένας υπέροχος κύκλος έκλεισε, όμως άνοιξε ένα παράθυρο που δείχνει τον κόσμο από μια τελείως διαφορετική οπτική γωνία! Ευχαριστώ την κα Καστρινάκη που το άνοιξε για μένα! Δηλώνω έκπληκτη και εκστατική! Δεν μπορούσα να φανταστώ αυτή την άλλη οπτική! Ευχαριστώ που με κάνατε κοινωνό σε αυτό το υπέροχο ταξίδι! Σας έχω κατατάξει στους Δασκάλους μου!
-Καλλιόπη Δ.
Κυρία Καστρινάκη, είστε εξαιρετική. Το μάθημα, απροσδόκητα πλούσιο και πολυεπίπεδο, η δε αφήγηση ζωντανή, ο λόγος πεντακάθαρος.
-Δέσποινα Ζ.