Ευχαριστίες
Η δημιουργία του παρόντος μαθήματος στηρίχθηκε σε δωρεά της κας Αθηνάς Φωτιάδου-Μητσούλη. Εκφράζουμε την ευγνωμοσύνη μας προς την κα Αθηνά Φωτιάδου-Μητσούλη για τη γενναιόδωρη υποστήριξή της στο έργο και τον σκοπό του Mathesis.
Περιγραφή του μαθήματος
Το μάθημα επιχειρεί μια περιήγηση σε όλη την ποίηση του Καβάφη: από τα πρώτα αναγνωρισμένα ποιήματά του μέχρι την ύστερη ωριμότητά του. Εκκινώντας από τη διάκριση των ποιημάτων του, όπως την έχει καθιερώσει ο ίδιος ο Καβάφης, σε τρεις περιοχές, τη φιλοσοφική (της σκέψης), την ιστορική και την αισθησιακή (ηδονική), ανιχνεύουμε τις σημαντικές τομές μέσα στο έργο του και παρακολουθούμε διεξοδικότερα τη σταδιακή και επίπονη ωρίμανσή του στο ύφος, στη θεματολογία και στη μορφολογία των ποιημάτων του.
Βασικός στόχος του μαθήματος είναι ν᾽ ακούσουμε και ν᾽ απολαύσουμε όσο το δυνατόν περισσότερα ποιήματα του Καβάφη, με τις ελάχιστες πάντα, τις εντελώς απαραίτητες, επεξηγηματικές πληροφορίες. Το μάθημα φιλοδοξεί επιπλέον να δείξει ότι όποιες κι αν είναι οι δυσκολίες, κυρίως πραγματολογικές, που ενδεχομένως αντιμετωπίζουμε όταν ξεκινάμε να διαβάσουμε τον Καβάφη, γρήγορα διαπιστώνουμε ότι εύκολα τις υπερβαίνουμε και ότι ο Καβάφης είναι ένας ποιητής οικουμενικός, της εποχής του και του τόπου του όσο και της δικής μας εποχής και του δικού μας τόπου, που απευθύνεται πρωτίστως στον κοινό αναγνώστη.
Διδάσκων
Διονύσης Καψάλης
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1952. Σπούδασε φιλολογία στις ΗΠΑ και στο Λονδίνο. Έχει δημοσιεύσει ποιητικά βιβλία, τόμους με δοκίμια, θεατρικές μεταφράσεις (κυρίως του Σαίξπηρ), καθώς και πολλές μελέτες, άρθρα και επιφυλλίδες σε περιοδικά και εφημερίδες. Εργάστηκε στο Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ), όπου από το 1999 ως το 2021 κατείχε τη θέση του διευθυντή. Δίδαξε το μάθημα της λογοτεχνίας στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου (2007-2025) και στη Δραματική Σχολή του ΚΘΒΕ (2021-σήμερα). Είναι επίτιμος διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (2015) και έχει επίσης τιμηθεί με το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης (2015), με το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων (2017) και με το Κρατικὸ Βραβείο Ποίησης (2021).
Εθελόντριες βοηθοί μαθήματος
Λεμονιά Μανώλα (Lemonia9), Εκπαιδευτικός
Αργυρώ Παπαδημητροπούλου (Asimenia), Ιδιωτική υπάλληλος
Κατερίνα Πασίση (kpasisi), Eκπαιδευτικός, Kαθηγήτρια της ελληνικής ως ξένης γλώσσας
Εβδομάδα 1: Τι εκόμισε εις την τέχνη ο Καβάφης. Ο τόπος
1.1 Εισαγωγή. Λίγα περί καβαφικών εκδόσεων. Η ποίηση ως ομιλία και ως ακρόαμα. Οι τρεις «περιοχές» της καβαφικής ποίησης. Τι εκόμισε εις την Τέχνη ο Καβάφης.
1.1.1 Ο «σημαντικότερος Έλληνας ποιητής». Η εκδοτική μέθοδος του Καβάφη.
1.1.2 Εκδοτικὴ υποδιαίρεση του καβαφικού έργου: Αναγνωρισμένα, Κρυμμένα, Αποκηρυγμένα, Ατελή.
1.1.3 Οι τρεις περιοχές της καβαφικής ποίησης: φιλοσοφική (της σκέψης), ιστορική, ηδονική (ερωτική). Ιστοριογενή, ιστορικοφανή και ψευδοϊστορικά ποιήματα. Η καβαφική ποίηση ως ακρόαμα.
1.1.4 Τι εκόμισε εις την Τέχνη ο Καβάφης. Η επίπονη ποιητική ωρίμανση του Καβάφη.
1.2 Απολείπειν ο θεός Αντώνιον: Ο τόπος, από τον εγκλωβισμό στην κατάφαση.
1.2.1 Η γλώσσα και το ύφος του Καβάφη.
1.2.2 Η καβαφική Αλεξάνδρεια. Από τον εγκλωβισμό στην κατάφαση.
1.2.3 Οι τρεις περιοχές της καβαφικής ποίησης. Η τομή: από το διδακτικό στο ιστορικό ποίημα.
1.2.4 «Ολίγη αγαπημένη πολιτεία». Ο «αστικός» και κοινωνικός ρεαλισμός του Καβάφη.
Εβδομάδα 2: Τα πάθη του προσώπου
2.1 Κατάμονος μέσα στο σπίτι αυτό: «μια εσκεμμένη ιδιωτική φωνή».
2.1.1 Ποιήματα 1916-1918: μια κορυφαία ποιητική ενότητα. Εξομολογητικὸ δίπτυχο.
2.1.2 Ο μονήρης ποιητής στον χώρο του. Η σκηνοθεσία του φωτός και της σκιάς: «Απ᾽ τες εννιά – », «Καισαρίων», «Για νά ᾽ρθουν – ».
2.1.3 Η φωνή του Καβάφη: Μια «εσκεμμένη ιδιωτική φωνή». Πώς «μιλάμε» ένα καβαφικό ποίημα. Δύο απαγγελίες: Έλλη Λαμπέτη, Γ.Π. Σαββίδης.
2.2 Νόησις: Η τέχνη και η διακυβέρνηση του βίου. Η ανέφικτη μεταμέλεια.
2.2.1 «Νόησις» 1. Η δυσκολία της αυτοκατανόησης. Ο Καβάφης «ποιητής του γήρατος».
2.2.2 «Νόησις» 2. Ο καβαφικός ομοερωτισμός. Ο ηδονικός βίος. Η εγκράτεια και η ακρασία.
2.2.3 Η υστεροχρονία της ποιητικής κατανόησης. Η λειτουργία της μνήμης. Η εξ υστέρου νοηματοδότηση της μνήμης.
Εβδομάδα 3
3.1 Για λίγο: Τέχνη, Έρωτας, Χρόνος. Ο καβαφικός ρεαλισμός.
3.1.1 Tο «για λίγο» τοῦ έρωτα και της ζωής. «Μισή ώρα».
3.1.2 Ποιήματα ποιητικής : «από μέσα».
3.1.3 Ποιήματα ποιητικής: «απ᾽ έξω».
3.2 Ο ήλιος τοῦ ἀπογεύματος: Ο έρωτας και η τέχνη της απώλειας. Καβαφικά επιτύμβια.
3.2.1 Ερωτική ποίηση: η τέχνη της απώλειας. Του ερωτισμού τα οράματα.
3.2.2 Επιτύμβια επιγράμματα. Δραματικοί μονόλογοι από του τάφου.
3.2.3 Ιγνάτιος ή Κλέων: η μεταθανάτια διαλεκτική. «Ἐν τῷ μηνὶ Ἀθύρ».
Εβδομάδα 4: Το τι και το πώς. Ποιητικοί τρόποι
4.1 Με την ποικίλη δράση των στοχαστικών προσαρμογών: από τον ιστορικὸ Καβάφη στον πολιτικό Καβάφη.
4.1.1 Η ιστορική περιοχή του Καβάφη. Η ιστορική πλαισίωση του ποιήματος.
4.1.2 Μορφές και πρόσωπα της ιστορίας στην ποίηση του Καβάφη.
4.1.3 Η ειρωνική προοπτική των ιστορικών ποιημάτων. «Ας φρόντιζαν». Η αξιοποίηση του δραματικού μονολόγου: «Φιλέλλην».
4.1.4 Στα όρια της γελοιοποίησης : «Ηγεμών εκ Δυτικής Λιβύης». Ειρωνεία και συμπάθεια. Η ήττα του ελληνισμού, η κυριαρχία της Ρώμης. Η ιστορική συγχρονία.
4.1.5 Ο Καβάφης απέναντι στις τύχες του ελληνισμού: «Στα 200 π.Χ.».
4.2 Από τα πάθη του προσώπου σε ιστορίες τρίτων. Το όραμα της αφθαρσίας.
4.2.1 Η ποίηση και ο ποιητής μέσα στις δίνες της ιστορίας.
4.2.2 Από το πάσχον α´ ενικό πρόσωπο σε ιστορίες τρίτων.
4.2.3 «Μύρης· Αλεξάνδρεια του 340 μ.Χ.»: στη συμβολή ιστορικής και ηδονικής περιοχής. «Μέρες του 1908»: «το αγαπημένο σώμα εν αφθαρσία».
Το μάθημα απευθύνεται σε κάθε ενδιαφερόμενο πολίτη, μπορείτε δηλαδή να εγγραφείτε χωρίς να υπάρχει κάποιο προαπαιτούμενο.
Επίσης, είναι βιντεοσκοπημένο και ασύγχρονο. Μπορείτε, συνεπώς, να το παρακολουθήσετε στην πλατφόρμα μας τις ημέρες και ώρες που επιθυμείτε. Έχει διάρκεια πέντε εβδομάδων και κάθε εβδομάδα προστίθενται νέες ενότητες, τις οποίες μπορείτε, όπως αναφέραμε, να δείτε στο πρόγραμμά σας.
Πέρα από το διδακτικό υλικό, το μάθημα περιλαμβάνει εβδομαδιαία τεστ και μία τελική εξέταση. Η συμπλήρωση των τεστ γίνεται και αυτή στο δικό σας πρόγραμμα, εντός κάποιων εβδομαδιαίων συνήθως προθεσμιών. Η συμμετοχή στα τεστ είναι βεβαίως στη δική σας ευχέρεια. Αν όμως επιθυμείτε την έκδοση βεβαίωσης επιτυχούς παρακολούθησης, θα χρειαστεί να συμμετάσχετε στο μεγαλύτερο μέρος του εξεταστικού του υλικού.
Τα μαθήματα του Mathesis προσφέρονται δωρεάν και έτσι θα συνεχίσουν. Μπορείτε να τα παρακολουθήσετε μέχρι τέλους και να συμμετάσχετε στα εβδομαδιαία τεστ και την τελική εξέταση. Εάν επιθυμείτε τη βεβαίωση επιτυχούς παρακολούθησης, θα σας ζητείται όμως ένα μικρό αντίτιμο –της τάξης των 20€– για την έκδοσή της, μετά την υποβολή της τελικής σας εξέτασης. Εάν δεν υποβάλετε την τελική σας εξέταση –ή αν την υποβάλετε, αλλά δεν περάσετε το μάθημα– δεν υπάρχει κάποια υποχρέωση πληρωμής.
Αν έχετε ήδη λογαριασμό στο Mathesis, αρκεί να συνδεθείτε στο Mathesis με το email που έχετε ήδη δηλώσει και, στη συνέχεια, να εγγραφείτε στο μάθημα. Αν δεν έχετε λογαριασμό στο Mathesis, θα χρειαστεί προηγουμένως να δημιουργήσετε έναν. Αν τυχόν χρειαστείτε βοήθεια για την εγγραφή σας στο μάθημα ή στην πλατφόρμα του Mathesis, μπορείτε να δείτε εδώ τις σχετικές οδηγίες.
Βιντεοσκόπηση: Έλενα Κολλάτου
Μοντάζ: Έλενα Κολλάτου
Προγραμματισμός Ασκήσεων: Δανάη Ποκομπέλλι
Υποτιτλισμός: Εθελοντική ομάδα υποτιτλισμού από φοιτήτριες και φοιτητές του Mathesis
Η βιντεοσκόπηση πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 2025.
Ως εικονίδιο του μαθήματος επιλέχθηκε ο πίνακας του Γεράσιμου Στέρη Ομηρικό ακρογιάλι, ο οποίος ανήκει στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης.
