Περιγραφή του μαθήματος
Πώς σκεπτόμαστε σήμερα, είτε το συνειδητοποιούμε είτε όχι, όταν μιλάμε για το ηθικά σωστό, το καθήκον, τις ηθικές μας υποχρεώσεις; Για λόγους που θα εξηγήσουμε στο μάθημα, σκεπτόμαστε εν μέρει όπως μας έμαθε ο Ιμμάνουελ Καντ (1724-1804): με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, προϋποθέτουμε τη δική του έννοια της ελευθερίας, της ηθικής ευθύνης, της ικανότητάς μας για απόφαση και δράση, τη δική του έννοια για την αξία του ανθρώπου και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, για την καθολικότητα και δεσμευτικότητα των ηθικών αρχών.
Το μάθημα υπόσχεται να προσφέρει μια απλά διατυπωμένη (διανθισμένη με πολλά παραδείγματα) εισαγωγή στην ηθική φιλοσοφία του Καντ και τους όρους της, μια πρώτη εξοικείωση με το ίδιο το καντιανό κείμενο και, προπάντων, μια κριτική αποτίμηση για το όφελος και το κόστος, όταν σκεπτόμαστε με τον τρόπο που μας έμαθε ο Καντ.
Ίσως, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο διάστημα μετά την παρακολούθηση του μαθήματος, να ξεχάσετε κάποιους καντιανούς όρους ή πώς εξηγείται κάποια καντιανή αρχή, αλλά σας υπόσχομαι ότι ποτέ ξανά δεν θα αντιμετωπίσετε τα ηθικά διλήμματα, είτε τα κρίνετε από τη θέση του πράττοντος είτε από τη θέση του θεατή/κρίνοντος, με τον ίδιο τρόπο. Γιατί η φιλοσοφία δεν είναι μια επιστήμη για κάτι έξω από εμάς. Είναι μια επιστήμη για τη ζωή μας και το νόημά της.
Διδάσκων
Παύλος Κόντος
Ο Παύλος Κόντος είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών.
Η έρευνά του εστιάζει σε ζητήματα ηθικής και οντολογίας, με έμφαση στην αριστοτελική πρακτική φιλοσοφία και τη φαινομενολογία.
Έχει τιμηθεί με διεθνείς διακρίσεις, όπως: International Visitor at Stanford Humanities Center (2023-2024), The W.J. Bouwsma Fellow at the National Humanities Center (North Carolina, 2017-2018), Senior Visiting Scholar (Onassis Foundation in USA, 2013), Humboldt-Fellow (2007 –). Έχει διατελέσει ερευνητής ή επισκέπτης καθηγητής σε πανεπιστήμια της Ευρώπης, των ΗΠΑ, και της Κίνας.
Έχει δημοσιεύσει τις εξής μονογραφίες: Aristotle on the Scope of Practical Reason (Routledge: 2021), Aristotle’s Moral Realism Reconsidered (Routledge: 2013), L’ action morale chez Aristote (Presses Universitaires de France: 2002), D’ une phénoménologie de la perception chez Heidegger (Kluwer: 1996).
Έχει επιμεληθεί ή συν-επιμεληθεί τους παρακάτω συλλογικούς τόμους (οι πιο πρόσφατοι): Evil in Aristotle (Cambridge University Press: 2018), Phenomenology and the Primacy of the Political. Essays in Honor of Jacques Taminiaux (Springer: 2017), The Metaphysics of Sight and Phenomenology (Brill: 2015).
Στα νέα ελληνικά, το τελευταίο του βιβλίο είναι: Τα δύο ευ της ευτυχίας. Εισαγωγή στα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης: 2018, 20232). Έκδοση στα αγγλικά: Introduction to Aristotle’s Nicomachean Ethics (Palgrave Philosophy Today Series. Palgrave MacMillan: 2023). Έκδοση στα κινεζικά: 如何幸福生活：亚里士多德《尼各马可伦理学》导论 (Peking University Press: 2024).
Προσκεκλημένος
Κώστας Ανδρουλιδάκης
Γεννήθηκε το 1956 στο Ηράκλειο Κρήτης. Είναι απόφοιτος της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, διδάκτωρ της φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Μονάχου και καθηγητής της φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Έχει μεταφράσει (με εισαγωγές και σχόλια) έργα των Καντ (I. Kant), Σίλλερ (F. Schiller) και Σλαϊερμάχερ (F. Schleiermacher). Τελευταία βιβλία του: Καντιανή Ηθική. Θεμελιώδη ζητήματα και προοπτικές, Σμίλη, Αθήνα, 2η έκδ. 2018· Ιμμάνουελ Καντ, Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών, μετάφραση, σχόλια, επίμετρο, ΠΕΚ, Ηράκλειο, 2η έκδ. 2019· Δημήτριος Βικέλας, Η Ελλάς προ του 1821. Τιμητική έκδοση για τα διακόσια χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης, επιμέλεια, επιλεγόμενα, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, Ηράκλειο 2021· Φρήντριχ Σίλλερ, Περί της αισθητικής παιδείας του ανθρώπου σε μια σειρά επιστολών, μετάφραση, σχόλια, επίμετρο (1η έκδ.: Ιδεόγραμμα, 2006· 2η έκδ.: Σμίλη, υπό έκδοση)· Ι. Καντ, Ανθρωπολογία από άποψη πραγματιστική, μετάφραση, σχόλια, επίμετρο, Εκκρεμές, Αθήνα (υπό έκδοση).
Τα ερευνητικά ενδιαφέροντά του επικεντρώνονται στη φιλοσοφία του Καντ και του γερμανικού ιδεαλισμού, την ηθική, τη μεταφυσική και την αισθητική.
Εθελόντριες βοηθοί μαθήματος
Φώτω Καλογεροπούλου (fkalogeropoulou), Εργοθεραπεύτρια.
Σοφία Ριζοπούλου (sOFIArIZOPOULOU), Αρχιτέκτονας, Υποψήφια Διδάκτωρ ΕΜΠ.
Αξιολόγηση του μαθήματος από τους φοιτητές του
Κατά την πρώτη φορά που προσφέρθηκε το μάθημα, οι φοιτητές του (226 απαντήσεις) το αξιολόγησαν από τα ερωτηματολόγια εξόδου ως εξής:
Είστε ικανοποιημένος απ' αυτό που μάθατε σε σχέση μ' αυτό που περιμένατε;
Πολύ ικανοποιημένος: 61%
Ικανοποιημένος: 33%
Λίγο ικανοποιημένος: 5%
Καθόλου ικανοποιημένος: 1%
Εβδομάδα 1: Εβδομάδα 1: Η ελευθερία μέσα μας
1.1 Γιατί μας ενδιαφέρει σήμερα η καντιανή ηθική;
Καλωσόρισμα και Οδηγίες
1.1.1 Με τη ζυγαριά του Καντ το φθινόπωρο του 2023
1.1.2 Ξαναβαφτίζοντας την ελευθερία: «υπερβατολογική» Ι
1.1.3 Ξαναβαφτίζοντας την ελευθερία: «υπερβατολογική» ΙΙ
1.1.4 Μια άλλη κοπερνίκεια αντιστροφή: «Αγαθή βούληση» (guter Wille) Ι
1.1.5 Μια άλλη κοπερνίκεια αντιστροφή: «Αγαθή βούληση» (guter Wille) ΙΙ
1.2 Η αλφαβήτα της ελευθερίας
1.2.1 Οι όψεις της ελευθερίας: Αυτενέργεια (Spontaneität), Αυτονομία (Autonomie), Ετερονομία (Heteronomie) I
1.2.2 Οι όψεις της ελευθερίας: Αυτενέργεια (Spontaneität), Αυτονομία (Autonomie), Ετερονομία (Heteronomie) II
1.2.3 Από το σκοτάδι στη λαμπρότητα: Σεβασμός (Achtung)
1.2.4 Ο καθένας είναι οι γνώμονές του (Maxime)
1.3 Η αλφαβήτα της ελευθερίας
1.3.1 Μεταφυσική των ηθών, ελευθερία, αυτονομία, αυτενέργεια, κατηγορική προσταγή, προαίρεση-αυτοβουλία, αυτεξούσιο, υπέρτατο αγαθό
Εβδομάδα 2: Ο νομοθέτης μέσα μας
2.1 Οι κανόνες της ελευθερίας Ι
2.1.1 Μόνο η υπακοή είναι ελευθερία
2.1.2 1ος Κανόνας: Η προστακτική της επιδεξιότητας (ή μη συγχέεις τους σκοπούς με ευχές)
2.1.3 2ος Κανόνας: Η προστακτική της σύνεσης (ή διόρθωσε την ακαταστασία της ευδαιμονίας)
2.2 Οι κανόνες της ελευθερίας ΙΙ
2.2.1 «3ος κανόνας: Η κατηγορική προστακτική (ή η μαγειρική καθολικών νόμων)
2.2.2 Παράδειγμα: Το ψέμα και η καταστροφή του κόσμου I
2.2.3 Παράδειγμα: Το ψέμα και η καταστροφή του κόσμου II
2.2.4 Παράδειγμα: Ένας (παρ’ ολίγον) καλός Σαμαρείτης
2.3 Για έναν κόσμο αξιοπρέπειας
2.3.1 Επιτέλους, ένα θεμέλιο: Η ανθρωπότητα ως σκοπός καθ’ εαυτόν
2.3.2 Γίνε ο νομοθέτης που είσαι: Το βασίλειο των σκοπών
2.3.3 Τελευταία εντολή: να παραγάγεις το ύψιστο αγαθό (ναι, αλλά πού;) Ι
2.3.4 Τελευταία εντολή: να παραγάγεις το ύψιστο αγαθό (ναι, αλλά πού;) ΙI
2.3.5 Τελευταία εντολή: να παραγάγεις το ύψιστο αγαθό (ναι, αλλά πού;) ΙII
Το μάθημα αυτό μπορείτε να το παρακολουθήσετε στον δικό σας ρυθμό. Αυτό σημαίνει πως όλα τα βίντεο και τα βαθμολογούμενα τεστ είναι ήδη διαθέσιμα. Συνεπώς, έχετε τη δυνατότητα να παρακολουθήσετε τις διαλέξεις και να υποβάλετε τα τεστ σε όποιον χρόνο εσείς επιλέξετε από την επίσημη ημερομηνία έναρξης του μαθήματος έως και την ημερομηνία λήξης του, στις 30 Σεπτεμβρίου.
Το μάθημα απευθύνεται σε κάθε ενδιαφερόμενο πολίτη, μπορείτε δηλαδή να εγγραφείτε χωρίς να υπάρχει κάποιο προαπαιτούμενο.
Επίσης, είναι βιντεοσκοπημένο και ασύγχρονο. Μπορείτε, συνεπώς, να το παρακολουθήσετε στην πλατφόρμα μας τις ημέρες και ώρες που επιθυμείτε. Έχει διάρκεια δύο εβδομάδων, τις οποίες μπορείτε να δείτε στο πρόγραμμά σας.
Πέρα από το διδακτικό υλικό, το μάθημα περιλαμβάνει εβδομαδιαία τεστ και μία τελική εξέταση. Η συμπλήρωση των τεστ γίνεται και αυτή στο δικό σας πρόγραμμα και είναι βεβαίως στη δική σας ευχέρεια. Αν όμως επιθυμείτε την έκδοση βεβαίωσης επιτυχούς παρακολούθησης, θα χρειαστεί να συμμετάσχετε στην τελική εξέταση και στα περισσότερα τουλάχιστον τεστ.
Τα μαθήματα του Mathesis προσφέρονται δωρεάν και έτσι θα συνεχίσουν. Μπορείτε να τα παρακολουθήσετε μέχρι τέλους και να συμμετάσχετε στα εβδομαδιαία τεστ και την τελική εξέταση. Εάν επιθυμείτε τη βεβαίωση επιτυχούς παρακολούθησης, θα σας ζητείται όμως ένα μικρό αντίτιμο –της τάξης των 20€– για την έκδοσή της, μετά την υποβολή της τελικής σας εξέτασης. Εάν δεν υποβάλετε την τελική σας εξέταση –ή, αν την υποβάλετε, αλλά δεν περάσετε το μάθημα– δεν υπάρχει κάποια υποχρέωση πληρωμής.
Αν έχετε ήδη λογαριασμό στο Mathesis, αρκεί να συνδεθείτε στο Mathesis με το email που έχετε ήδη δηλώσει και, στη συνέχεια, να εγγραφείτε στο μάθημα. Αν δεν έχετε λογαριασμό στο Mathesis, θα χρειαστεί προηγουμένως να δημιουργήσετε έναν. Αν τυχόν χρειαστείτε βοήθεια για την εγγραφή σας στο μάθημα ή στην πλατφόρμα του Mathesis, μπορείτε να δείτε εδώ τις σχετικές οδηγίες.
Βιντεοσκόπηση: Έλενα Κολλάτου
Μοντάζ: Έλενα Κολλάτου
Προγραμματισμός Ασκήσεων: Ειρήνη Απέργη, Δημήτρης Βουδούρης
Υποτιτλισμός: Σοφία Πέτσα
Η βιντεοσκόπηση πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 2025.
Ως εικονίδιο του μαθήματος επιλέχθηκε μια δημιουργία της Shemelina, ⒸShutterstock.
Έγραψαν για το μάθημα
Ο Καντ είναι άξιος θαυμασμού για τη θεωρία της ηθικής που οικοδόμησε. Περισσότερο όμως άξιος θαυμασμού είναι ο καθηγητής μας, που κατάφερε να κατανοήσει αυτή τη θεωρία και να μας την εξηγήσει τόσο παραστατικά.
-Μαρία Χ.
Νιώθω ιδιαίτερα τυχερή που παρακολούθησα το μάθημα! Είδα με άλλη ματιά τον Καντ κι αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στον καθηγητή κ. Κόντο. Διαθέτει έναν ιδιαίτερα ευχάριστο τρόπο να κρέμεσαι κυριολεκτικά από τις λέξεις του. Τον ευχαριστώ θερμά.
-Σοφία Ν.
Θυμάμαι την ομιλία του κ. Κόντου για την κατηγορική προστακτική του Καντ που είχε κάνει στο σχολείο μου πριν από περισσότερα από 10 έτη και με μεγάλη χαρά και ενδιαφέρον τον άκουσα ξανά να αναλύει το ίδιο θέμα. Όπως και στο εξαιρετικό μάθημα για την Αριστοτελική ηθική, θαύμασα την παραστατικότητα και μεταδοτικότητα του λόγου του καθηγητή.
-Δημήτρης Κ.